галоўная  >  прыдзвінскі край  >  ГАРАДОЦКІ РАЁН  > легенды і паданні >

 легенда пра гарадок > легенда пра мінулае езярышча >

ЛЕГЕНДА ПРА ГАРАДОК

Было ў аднаго бацькі трое дзяцей, і так атрымалася — усе дочкі. Гаспадар у адчаі плюнуў і сказаў адно:

—  Давядзецца нам, жонка, цяпер да зяцёў туліцца, раз сваіх хлапцоў не маем.

—  Так, — пагадзілася тая.

—  Каб жа хоць людзі добрыя трапіліся, а то састарэем, знясілеем, тады як хочаш, так і жыві. Во ўжо будзе радасць на апошнія гады...

—  Хто яго, чалавеча, ведае, як усё атрымаецца. Што Бог дасць, тое і будзе, супраць яго ўсе мы нішто.

Пагаманілі так і разышліся кожны па сваіх справах.

Час непрыкметна ляцеў. Дочкі ў дзяўчат выцягнуліся, старэйшыя ўжо і на хлапцоў галовамі круцілі.

Звалі іх Яся, Кася і Ануся. Першыя дзве занадта бойкія былі, а малодшая сціплая, нясмелая. Адзінае, што лепш за сясцёр рабіла, — гэта працавала. Усё ў яе руках гарэла. А вось на вячоркі сёстры яе не бралі, як тая ні прасілася.

Так і прывучылі Анусю: як гуляць, то толькі яны. Раніцай іх было не дабудзіцца. Бацька пачынаў злавацца, хапаў што-небудзь, каб правучыць паганак, але матуля адразу кідалася заступацца:

— Ці не здурнеў ты, чалавеча? Ці ж так можна?

— А колькі спаць можна? Людзі ўжо даўным-даўно працуюць, а мае ляжаць упокат. Адна Ануся працуе, не глядзіць на іх.

— То і вазьмі з сабой у поле Анусю. Не трэба хвалявацца. Спакойна перакусі, ды і едзьце. А я з гэтымі зласліўкамі сама разбяруся. Я ім тут такога дыхту задам, што месца не знойдуць...

— Так і зраблю, — пагаджаўся гаспадар, бо не мог болей трываць, сам ён быў чалавек гарачы да працы, — але ж глядзі, правучы як мае быць.

Пасля снедання гаспадар клікаў:

— Анусечка, дачушка, паехалі са мной!

Тая ад радасці не ведала, як дзякаваць тату, быццам бы той браў яе не на цяжкую працу, а на вячоркі ці на які кірмаш.

Увечары, вяртаючыся дамоў пасля, здавалася б, непасільнай працы, зацягвалі ў два галасы песню. I так хораша ў іх атрымлівалася, што людзі паміж сабой перамаўляліся:

— Во ўжо выцягваюць... А галасы, галасы якія звонкія...

— А што ўжо Ануся... Сарамлівая, прыгожая, добрая. Во некаму пашанцуе з жонкай...

Між тым гаспадар з дачкой ступаў на парог і гукаў:

— Маці, стаў на стол есці, мы ледзьве жывыя...

— Ага, ледзьве жывыя, — уступалі старэйшыя дочкі, — а песню гарлалі — здалёк чуваць было.

— Вы яшчэ вучыць мяне будзеце? — ажно падскокваў са злосці селянін.

— Ой, татачка, нас сёння ўжо матуля біла, гэтак вучыла, што нават сесці не можам.

— Мала дала! Каб яшчэ і легчы не маглі, тады, можа, і перайначыліся б! — заключаў гаспадар і садзіўся есці з Анусяй.

Любіў той чалавек, асабліва калі ехаў на кірмаш, дапытвацца:

— Што вам сёння прывезці, мае шчабятушкі? Наперад адразу кідаліся старэйшыя сёстры і крычалі:

— Тата, мне трэба хусцінку прыгожую!

— Татачка, а мне каралі!

— А што ж ты, Анусечка, маўчыш? — звяртаўся гаспадар да малодшай. Што табе прывезці? Табе я прывязу абавязкова, бо ты мне ва ўсім дапамагаеш, ніколі ад мяне не ўцякаеш, не хаваешся.

— Ды мне, татулечка... — пачынала тая і сарамліва апускала вочы долу.

— Што? Што? Гавары, не палохайся, — падбадзёрваў бацька.

— Мне, татулечка, прывязі маленькага котку з кірмашу...

— Навошта табе котка? Прасі што лепшае, — умешвалася маці, — катоў у нас і сваіх хопіць.

— Не, я хачу толькі котку... Каб мне яго тата прывёз з кірмашу...

— Добра, дачушка. Каб што даражэйшае прасіла, і тое выканаў бы.

Вечарам, вярнуўшыся з кірмашу, бацька раздаваў падарункі жонцы і дочкам і заўсёды што-небудзь Анусі, што яна і не прасіла. Малодшая нарадавацца не магла на котку: цалавала яго, падкідвала. I што ж вы думаеце? Так да сябе таго коціка прывучыла, што ён за дзяўчынай усюды хадзіў: яна на працу — і яе Мурык бяжыць, яна сядзіць — і ён ля яе ўмываецца, яна спіць — дзесьці побач і кот мурлыча. Дзівіўся на такую справу гаспадар і ніяк зразумець не мог:

— Кот, здавалася б, але ты паглядзі, як ён дабро ды ласку адчувае. Да другіх жа і блізка не падыходзіць...

Прайшоў яшчэ год. Зноў бацька збіраецца на кірмаш, зноў дапытваецца:

— Ну, дачушкі, гаварыце, каму што сёння прывезці. Старэйшыя адразу да яго і ў адзін голас:

— Татка, нам падарункі. Чакаем падарункаў.

— Якіх?

— Мне сукенку прыгожую, — закамандавала адна.

— А я хачу капялюшык. Такі, як пані носяць, — азвалася другая.

— А табе, Ануська?

— Мне, татка, прывязі пару курачак і пеўня.

— I ўсё?

— Усё.

Увечары гаспадар зноў раздаваў падарункі. Старэйшыя дочкі ад радасці не ведалі, што рабіць, а гаспадыня сярдзіта бурчэла на Анусю:

— Трэба было яшчэ перці гэтых курэй і пеўня з кірмашу... Ці ў нас іх дома не хапае?

Малодшая маўчала, нізка апусціўшы галаву, але за яе ўступіўся гаспадар:

— Чым ты, жонка, не задаволена? Ці нешта я не тае зрабіў? Ці табе падарункаў не прывёз?

— Усё так. I падарункі прывёз. Толькі навошта курэй і пеўня з кірмашу перці, калі іх вунь колькі па падворку бегае...

— А табе што, месца шкада? Ці можа Ануся ў мяне падарунка не заслужыла? Што папрасіла — тое я і прывёз, і давай пра гэта болей не згадваць.

Так і заціхала нечаканая спрэчка, бо гаспадыня пабойвалася мужа. Толькі пастаянна папінала:

— Пачакай, пачакай. Віешся ўсё вакол сваёй малодшанькай, а ці нажывешся ля яе...

— А ты за старэйшых увесь час заступаешся, пакрываеш іхняе лайдацтва. Думаеш, я не бачу? Чаму ў іх можа быць радасць, а у Анусі — не?

Не было чаго гаспадыні адказаць, і яна рабіла выгляд, што займаецца нейкай неадкладнай справай.

Так яшчэ крыху часу прайшло. I вось неяк старэйшыя -Яся ды Кася — заявілі:

— Тата, чакай сватоў. Павінны быць на гэтым тыдні.

— Што ж, сватоў дык сватоў.

— А ты пра пасаг не забыўся?

— Не забыўся.

— Глядзі, каб перад чужымі людзьмі нас галадранкамі не выставіў...

— Не выстаўлю.

Хто ж падумаў бы, што родныя дочкі з бацькам такое зробяць? 3 бацькам дык з бацькам, але з матуляй? Яна ж за іх заўсёды заступалася, усё рабіла так, каб працавала Ануся, а не яе старэйшыя сёстры.

Першымі прыйшлі сваты да Ясі. Яна на бацькоў як зыркнула, як глянула і прамовіла скрозь зубы:

— Давайце мне палавіну.

— Не, дачушка, — ласкава пачаў было бацька, — не палавіну, а траціну, бо вас жа ў мяне трое...

Маці нібыта пра нешта здагадалася і голас падала ў падтрымку мужа:

— I не траціну, а чацвярціну. Дзе ж гэта мы, чалавеча, з табой старасць дажываць будзем?

А дачка нічога, што маладая, але ж і хітрая на сваю карысць, кажа:

— Аддасце мне палавіну — ля мяне і прытуліцеся. Не бойцеся. Усё ў парадку, усё ладам пойдзе.

Бацька з матуляй, не спяшаючыся даваць адказ, пераглянуліся і змоўчалі. Потым жанчына выдыхнула:

— А можа, і праўда так зрабіць? Можа, яна і дагледзіць нас?..

— Каб жа потым даверлівасць нам бокам не вылезла, — са скрухай у голасе прамовіў селянін.— Не вельмі мне гэта падабаецца. Не, не аддадзім ёй палавіну, толькі чацвярціну.

Вой, што тут пачалося! Як загарлала Яся, як стала тупаць нагамі, а кулакамі трушчыць усё на сваім шляху. Мала гэтага, яшчэ і верашчала:

— Ой, людцы! Падманулі! Падманулі! Ад мяне пазбавіцца хочуць! Пасагу ніякага не даюць! Як жа мне сваю сям'ю ствараць?!

Пакуль у хаце галасіла, гаспадары трывалі, а потым, здагадалася, на вуліцу выскачыла. Там ужо іншая справа, там жа суседзі. Людзі прыслухоўваліся, зразумець, што да чаго, не маглі. Тады жонка і кажа мужу:

— Давай ёй аддамо тое, чаго яна дабіваецца, бо перад усёй вёскай такога накрычыць, што потым суседзям у вочы сорамна глядзець будзе.

Гаспадар пачухаў патыліцу і адказаў запытаннем:

— А ці не гэтага яна сваім крыкам і дабіваецца? Аддаць-то лёгка, але дзе ж мы потым возьмем? Яшчэ ж дзве дачкі на руках...

— Дык гэтая ж абяцала забраць да сябе жыць, то ёй давай палову і аддамо, а другую палову паміж Касяй і Анусяй перадзелім...

Селянін задумаўся. Здавалася, нешта слушнае раіла гаспадыня.

— Няхай так і будзе. Заві тую крыкліўку.

Маці радасная выскачыла на падворак, а праз хвіліну, гэткая ж радасная і ўзбуджаная, за сталом сядзела Яся.

Адскакалі адно вяселле, а тут і Кася падыходзіць да бацькоў.

— Чакайце ў гэтую нядзельку сватоў да мяне.

— Добра, дачушка.

— Толькі ж вы мяне беспасажніцай не выпхніце ў людзі.

— Не хвалюйся, усё будзе добра.

— Каб і мне гэтулькі ж далі, як і Ясі.

— А то як жа. Меней не атрымаеш.

Гамоняць бацькі з дачкою, а не, каб удумацца ў тое, што яна просіць і што яны ёй абяцаюць.

Толькі вяселле прызначылі, Кася і запатрабавала:

— Давайце тое, што абяцалі.

— Што? — здзівіўся гаспадар.

— Маю палавіну.

— Э не, дачушка, не палавіну, а ад палавіны палавіну.

— Як гэта?

— А вось так. У мяне ж яшчэ Ануся ёсць. Ёй таксама нешта трэба даць, калі стане на ручнік з кавалерам. I сабе трэба нешта на старасць пакінуць...

— А вам навошта? У нас жыць будзеце. Не бойцеся, гора не зведаеце.

— А не падманеш? — дапытваўся бацька.

— На чым хочаце прысягну, — адразу забожкала тая. Параіліся бацька з матуляй і вырашылі аддаць ёй амаль столькі, колькі аддалі Ясі, а жыць па чарзе ў кожнай са старэйшых дачок, самай малодшай пакінуўшы хатку і лапінку зямлі.

Зажылі старэйшыя дочкі сваімі сем'ямі. Ні адна з іх пасля таго, як адышлі, ні разу ў родную хаціну так і не зазірнула. Болей таго, людзі распавядалі, як яны скардзяцца, што бацькі ім нічога не далі, а гэтулькі ж жывёлы ды птушак маюць. Каму такое прыемна слухаць? Аддалі і коней, і валоў, і авечак, і свіней, сабе, можа, пару чаго пакінулі.

У іншай сям'і малодшая хутка голас падала б і запатрабавала сваё. Але Ануся была не з такіх. Яна маўчала. Ужо суседзі сталі селяніну гаварыць:

— А як жа твая малодшая замуж пойдзе, ты ж ёй нічога не пакінуў? Ці правільна ты зрабіў, што тым усё, а гэтай толькі нейкую лапінку?

Гаспадары ўжо і самі зразумелі, што схібілі, але ўсё спадзяваліся, што неяк абыдзецца, неяк выкруцяцца, калі сваты ў хаце з'явяцца.

I з'явіліся, толькі не сваты, а абедзве старэйшыя дочкі. Прыйшлі і запатрабавалі, каб выбіраліся родныя з хаціны. Як пачуў такое бацька, дык ухапіў пас — і да іх. Але яны былі хітрыя: самі ў хату завіталі, а мужоў ды іх сваякоў за парогам пакінулі. Пачулі тыя крыкі аб дапамозе, уляцелі ў будыніну і выкінулі адтуль гаспадароў з Ануськай. Толькі і паспелі яны забраць пару падушак ды яшчэ нейкую драбязу. Затое за дзяўчынай бег котка і ішлі куры з пеўнікам.

Так яны і пасяліліся на той лапінцы зямлі. Добра, што вясна на дварэ была. Бацька з матуляй сядзелі і нікуды не выходзілі — так гора да зямлі прыбіла. Не маглі паверыць, што родныя дочкі з імі так паступяць.

За справу ўзялася Ануська. Пабегла па суседзях, па тых людзях, каму некалі сама дапамагала, і папрасіла прыйсці на выручку. Трэба ж неяк хаціну агораць, бо маразы не за гарамі, а ў іх жа нічога няма. Паслухаліся людзі, і недзе праз месяц і хаціну, і хлеў паставілі. Толькі ў тым хляве жывёлы не было — усё ж адабралі Яся з Касяй ды іхнія мужыкі. Гаспадар сабраўся было пайсці і запатрабаваць назад сваё дабро, але Ануська яго супыніла:

— Ніколі я, тата, табе і слова насуперак не вымавіла, а сёння паслухайся мяне, калі ласка. Не ідзі туды, не прыніжайся, неяк і самі разжывёмся...

Заплакаў селянін з адчаю, ды што ўжо рабіць, калі так здарылася.

I павялося ў іх з дня ў дзень: баба курэй пасвіла на падворку, дзед з катом нешта па гаспадарцы тоўкся, а Ануся тую лапінку зямлі даглядала, і так спраўна ўсё рабіла, што хоць ты любуйся.

Неўзабаве і да яе жаніх пасватаўся, ды такі багаты, такі прыгожы. Як пачуў пра ўсё, што тут здарылася, то толькі прысвіснуў і сказаў:

— Ды мы з вашага гародчыка сапраўдны гарадок зробім. Грошы ў мяне ёсць, зямлі прыкупім і зажывём багата.

Тую мясціну людзі з таго часу сталі Гарадком зваць.

ЛІТАРАТУРА 

1. Гарадок // Віцебшчына : Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / склад. А.М. Ненадавец. – Мн., 2000. – С. 101 – 107.

2. Маранава, Т. Легенда / Т. Маранава // Гарадоцкі веснік. – 2001.– 27 лістап.

3. Мукомол, Л. Легенды Варховского края / Л. Мукомол // Гарадоцкі веснік. – 2006. – 9 снеж.

4. Паданні, запісаныя ў Гарадоцкім павеце А. Семянтоўскім // Памяць : Гарадоцкі раён : гісторыка дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С.І. Садоўская ; рэдкал. Бурунова [і інш.]. – Мн., 2004. – С. 752 – 753.

5. Шагалеева, Т.А. Гарадоцкі край у легендах і паданнях / Т.А. Шагалеева //  Памяць : Гарадоцкі раён : гісторыка дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад. С.І. Садоўская ; рэдкал. Бурунова [і інш.]. – Мн., 2004. – С. 748 – 752.